Scopus Q2–Q4 da nashr etishdan oldin jurnalni tekshiring va to’liq byudjetni hisoblang.
Xalqaro jurnalda nashr etish — bu bitta to’lov yoki bitta harakat emas. Muallif tadqiqotni tayyorlashi, maqolani rasmiylashtirishi, jurnal tanlashi, tahririyat ko’rigidan o’tishi va zarurat bo’lsa, taqrizchilarning izohlariga javob berishi kerak.
Shuning uchun haqiqiy tejamkorlik to’liq byudjetni tushunish va ish formatini — yakka tartibdagi nashr yoki hammualliflikni — tanlashdan boshlanadi.
Yakka nashr haqidagi achchiq haqiqat
- Mustaqil nashr etish har doim ham arzonroq emas: muallif barcha xarajatlarni o’z zimmasiga oladi yoki bunga o’z vaqtini sarflaydi.
- Tayyor tadqiqotni yana xalqaro maqola formatiga moslashtirish talab etiladi.
- Jurnal tanlashdagi xato taqrizlashgacha bo’lgan bosqichdayoq rad javobiga olib kelishi mumkin.
- Akademik tarjima metodologiya, mantiq va ilmiy yangilik ustidagi ishning o’rnini bosmaydi.
- Jurnalning APC to’lovi — nashrning to’liq byudjetidagi atigi bir qism.
- Rad javobidan keyin qo’lyozmani ko’pincha yangi jurnal uchun qayta ishlashga to’g’ri keladi.
- Maqola yuborilgandan so’ng muallif tahririyat so’rovlariga javob berishi, tuzatishlar ustida ishlashi va yakuniy versiyani kelishishi kerak.
- Ko’rib chiqish muddati jurnal va taqrizchilarga bog’liq, shuning uchun himoya muddatini faqat maqola yuborilgan sanaga bog’lash tavsiya etilmaydi.
Nashr narxiga nimalar kiradi
APC — bu maqolani ochiq kirishda nashr etish uchun olinadigan nashriyot yig’imi. Odatda u tahririyat jarayoni, taqrizlash, texnik muharrirlik, sahifalash va maqolani jurnal platformasida joylashtirishni qoplaydi.
Scopus ning pullik jurnallarida APC ning taxminiy narxi quyidagicha bo’lishi mumkin:
| Jurnal kvartili | Taxminiy APC |
|---|---|
| Scopus Q4 | $100–700 |
| Scopus Q3 | $200–1 500 |
| Scopus Q2 | $500–2 000 |
| Scopus Q1 | $1 000–5 000 |
Bular qat’iy narx emas, balki mo’ljal: narx soha, nashriyot, kirish modeli va aniq jurnalga bog’liq. Ayrim jurnallar obuna modeli asosida APC to’lovisiz nashr etish imkonini beradi, shuningdek, chegirmalar yoki xarajatlarning muassasa tomonidan qoplanishi ham bo’lishi mumkin.
APC dan tashqari byudjetga quyidagilar kirishi mumkin:
- tadqiqot va qo’lyozmani tayyorlash;
- akademik tarjima;
- til va ilmiy muharrirlik;
- matn, bibliografiya, jadval va rasmlarni rasmiylashtirish;
- jurnal tanlash;
- maqola yuborishni qo’llab-quvvatlash va tahririyat bilan muloqot;
- taqrizlardan keyingi qayta ishlash;
- jurnal qoidalarida nazarda tutilgan qo’shimcha to’lovlar.
Tarjima, muharrirlik va formatlash odatda alohida xizmatlar hisoblanadi va APC tarkibiga kirmaydi.
Hammualliflik qanday ishlaydi
Hammualliflik — bu tadqiqot ustida birgalikda ishlash formati bo’lib, unda ishtirokchilar vazifalar, xarajatlar va mas’uliyatni taqsimlaydi. Bir muallif ma’lumotlar bilan, ikkinchisi — metodologiya yoki matn bilan, uchinchisi — natijalar tahlili va maqolani yuborish bilan shug’ullanishi mumkin.
Bu format quyidagi mualliflarga mos kelishi mumkin:
- qo’shimcha ekspertiza yoki xalqaro jamoa kerak bo’lganlarga;
- mustaqil tayyorgarlikning to’liq siklini bajarishga vaqti yetishmayotganlarga;
- shaxsiy moliyaviy yukni kamaytirish muhim bo’lganlarga;
- aniq muddatga ma’lum kvartildagi jurnal zarur bo’lganlarga;
- yo’nalish, jurnal tanlash va materiallarni tayyorlashda yordam kerak bo’lganlarga.
Yakka tartibdagi nashr esa o’zining tugallangan tadqiqotiga va yetarli vaqtga ega bo’lgan, mazmun, format hamda maqola yuborish strategiyasini to’liq nazorat qilishni istagan muallifga ko’proq mos keladi.
O’zbekistonda ilmiy daraja izlanuvchilari uchun muhim shart mavjud: ijtimoiy-gumanitar fanlar bo’yicha dissertatsiyaning asosiy ilmiy ishlari, arxeologiya bundan mustasno, yakka tartibda bajarilgan bo’lishi kerak. Boshqa yo’nalishlarda har bir muallifning hissasi aniq ko’rsatilgan va hammualliflarning natijalardan dissertatsiyada foydalanishga yozma roziligi bo’lgan taqdirda, birgalikdagi maqolalardan foydalanish mumkin. 2894-son Nizom, 16-, 17- va 24-bandlar
Yakka nashr va hammualliflikdagi nashrni taqqoslash
| Mezon | Yakka nashr | Hammualliflikdagi nashr |
|---|---|---|
| Xarajatlar | Muallif butun byudjetni o’zi qoplaydi | Xarajatlar ishtirokchilar o’rtasida taqsimlanishi mumkin |
| Vaqt | Barcha bosqichlarni bitta muallif olib boradi | Vazifalarning bir qismini parallel bajarish mumkin |
| Yuklama | Tadqiqot, matn, yuborish va tuzatishlar — muallif zimmasida | Vazifalar jamoa o’rtasida taqsimlanadi |
| Risklar | Muallif jurnal, talablar va qo’lyozmani mustaqil tekshiradi | Jamoaning qo’shimcha ekspertizasi bor, lekin muvofiqlashtirish talab etiladi |
| Nazorat | Barcha qarorlar ustidan to’liq nazorat | Qarorlar hammualliflar bilan kelishiladi |
| Qo’llab-quvvatlash | Ilmiy rahbar, hamkasblar yoki alohida maslahatchilar | Hammualliflar va zarurat bo’lsa, jamoa hamrohligi |
Uch barobar tejamkorlik qayerdan kelib chiqadi
Faraz qilaylik, APC va tahririy tayyorgarlik uchun umumiy byudjet $1 500 ni tashkil etadi. Agar loyihada beshta tadqiqotchi ishtirok etsa va xarajatlar teng taqsimlansa, har birining ulushi $300 bo’ladi.
Bu — mualliflik narxi emas, balki tayyorgarlik va nashr uchun real xarajatlarni taqsimlashga misol. Haqiqiy summa kvartil, jurnal, ishtirokchilar soni va ish hajmiga bog’liq.
Hammualliflik tayyorgarlik bosqichida shaxsiy yuklamani ham kamaytirishi mumkin. Shu bilan birga, taqrizlash muddatlarini jurnal tahririyati belgilaydi, shuning uchun ularni mualliflar soniga kafolatli tarzda bo’lish mumkin emas.
Mustaqil nashr etish qimmatga tushadi, jurnal tanlashdagi xato esa bir necha oylik mehnatni yo’qqa chiqarishi mumkin.
«Maqolalar akademiyasi» 5 yildan ortiq vaqt davomida turli mamlakatlardagi tadqiqotchilarga yordam berib kelmoqda. Katalogimizda har bir mavzu bo’yicha jurnal va kvartil, nashr chiqadigan oy hamda bo’sh o’rinlar ko’rsatilgan.
Xulosalar
Muallif eng ko’p mablag’ va vaqtni jurnalni noto’g’ri tanlash, to’liq bo’lmagan xarajatlar smetasi va qayta-qayta maqola yuborish tufayli yo’qotadi. Mustaqil nashr tayyor tadqiqotga ega bo’lgan va to’liq nazoratga ehtiyoj sezadigan mualliflarga mos keladi.
Hammualliflik jamoa, qo’shimcha ekspertiza, yuklama va xarajatlarni taqsimlash zarur bo’lganlar uchun amaliy format bo’lishi mumkin. Eng muhimi — har bir ishtirokchining roli, tadqiqotga qo’shgan hissasi va nashrning aniq muallif talablariga muvofiqligini oldindan belgilab olishdir.
