Jurnal Scopus bazasiga kirishini qanday tekshirish va yirtqich nashrga tushib qolmaslik mumkin? Quyida Oʻzbekiston olimlari uchun taklifnomani baholashdan Scopus Sources va OAK roʻyxatini tekshirishgacha boʻlgan 6 qadam keltirilgan.
Scopus jurnallarida maqola chop etish Oʻzbekistondagi koʻplab tadqiqotchilar uchun dissertatsiya himoyasi (PhD yoki DSc) sari muhim qadamga aylangan. Biroq talab ortishi bilan mualliflarning shoshilishidan pul ishlaydigan nashrlar soni ham koʻpaydi.
Hali 2020-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasida oʻsha yili oʻzbek olimlarining xorijda chop etilgan maqolalarining koʻpchiligi keyinchalik Scopus va/yoki Web of Science bazalaridan chiqarib tashlangan, “yirtqich” deb ataladigan jurnallarda chiqqani taʼkidlangan edi.
Dissertatsiya talablariga koʻra, himoya uchun OAK roʻyxatidagi jurnallardagi nashrlar hisobga olinadi. Shuning uchun jurnal nafaqat maqola topshirilgan kuni, balki himoyaga tayyorgarlik bosqichida ham ishonchli boʻlishi muhim. Shu sababli biz jurnalni oldindan baholash va yirtqich nashrga tushib qolmaslikka yordam beradigan qisqa yoʻriqnoma tayyorladik.
Olimlar nega yirtqich jurnallarga tushib qoladi
PhD va DSc uchun nashrlarga qoʻyiladigan talablar, qisqa muddatlar va masalani tezroq hal qilish istagi. Insofsiz nashrlar aynan shundan foydalanadi.
Koʻpincha hammasi elektron pochtaga kelgan taklifnomadan boshlanadi. Tahririyat maʼlum toʻlov evaziga qisqa muddatda nashr etishni vaʼda qiladi. Bir qarashda bunday jurnal barcha ilmiy standartlarga mos keladi va shubha uygʻotmaydi. Olim maqolani yuboradi, jurnal esa uni tegishli taqrizsiz juda tez qabul qiladi. Muallif xursand, nashr uchun toʻlov qiladi, maqola tez chiqadi va baʼzan hatto Scopusda indekslanadi.
Ammo shu bilan birga jurnal oʻnlab, yuzlab, baʼzan minglab shunga oʻxshash maqolalarni ommaviy chop eta boshlaydi. Natijada jurnal tekshiruvga tushadi va Scopusdan chiqarib tashlanadi. Bu koʻplab olimlar pul, vaqt va asablarini yoʻqotadigan eng keng tarqalgan stsenariylardan biri.
Jurnal chiqarib tashlangunga qadar Scopusga tushib boʻlgan maqolalar, odatda, bazada qoladi. Biroq jurnalning yangi sonlari endi indekslanmaydi: agar maqolangiz chiqarib tashlangandan keyin chop etilsa, u Scopusda boʻlmaydi. Bundan tashqari, bunday nashr himoyada hisobga olinadimi, bu OAK qoidalari va roʻyxati asosida hal qilinadi. Bu yerda tavakkal qilmagan maʼqul.
Yoʻriqnoma: jurnalni tekshirishning 6 qadami
Maqolalarni nashrga taklif qilish taqiqlanmagan: bu yaxshi marketing vositasi. Ammo xat mazmuniga eʼtibor bering. Agar unda tezkor taqriz va nashr vaʼda qilinsa, bu allaqachon xavotirli belgi. Hatto maqolangiz bunday jurnalga yuborilib, bir necha kun ichida tegishli taqrizsiz qabul qilingan boʻlsa ham, nashrdan voz kechib, ishonchliroq jurnal topgan maʼqul.
Sayt manzilini ham solishtiring: mashhur jurnallarning “egizak” saytlari uchrab turadi.
2. Aims & Scope boʻlimini tahlil qiling
Chop etilgan maqolalar jurnalning eʼlon qilingan mavzusiga mos kelishini tekshiring. Masalan, iqtisodiyot jurnali tibbiyotga oid maqolalarni chop eta boshlasa, bu ogohlantiruvchi belgi. Tekshirish uchun soʻnggi arxiv sonlarini koʻrib chiqing.
3. Sonlardagi maqolalar sonini baholang
Agar soʻnggi paytlarda jurnaldagi nashrlar soni keskin oshgan boʻlsa, bu xavotirli signal. Soʻnggi sonlarni bir-ikki yil oldingi sonlar bilan solishtiring.
4. Scimago saytida jurnal haqidagi fikrlarni tekshiring
Olimlarning izohlari bilan tanishish uchun scimagojr.com saytidagi jurnal sahifasini oching. Insofsiz jurnallar haqida koʻpincha salbiy fikrlar qoldiriladi.
5. Jurnaldagi maqolalar sifatini tahlil qiling
Soʻnggi 3–4 sondagi maqolalarni koʻring. Agar ular atigi 5–6 betdan iborat boʻlsa, adabiyotlar roʻyxati esa sifatsiz rasmiylashtirilgan 5–10 ta manbadan iborat boʻlsa, bu shubha uchun asos.
6. Jurnal Scopus va OAK jurnallari roʻyxatiga kirishini tekshiring
Jurnal Scopus bazasiga kirishini birlamchi manbadan tekshiring. Scopus manbalari boʻlimida jurnal maqomi faol ekanini (discontinued emas) va qamrov davri maqolangiz chop etiladigan sanani oʻz ichiga olishini tekshiring. Scopus jurnallarining dolzarb roʻyxati aynan shu yerda mavjud. Bu xorijiy nashrlarga ham, Oʻzbekistondagi Scopus jurnallariga ham tegishli. Shuningdek, jurnal OAK jurnallarining amaldagi roʻyxatida Sizning fan sohangiz boʻyicha mavjudligiga ishonch hosil qiling.
Jurnal saytidagi “indexed in Scopus” logotipi isbot hisoblanmaydi.
Mutaxassisligingiz va OAK talablariga mos ishonchli Scopus jurnalini tanlaymiz.
Maqolani jurnal talablariga moslashtiramiz.
Scopusdagi maqomi, kvartili va OAK roʻyxati.
Topshirishdan Scopusda paydo boʻlguncha.
Xulosa
Yirtqich jurnallardagi nashrlar muammosi Oʻzbekiston olimlari uchun hamon dolzarb. Himoya muddatlari va nashrlarga qoʻyiladigan talablar koʻplab tadqiqotchilarni tez va qulay variantlarni izlashga undaydi, bu esa koʻpincha insofsiz noshirlar bilan hamkorlikka olib keladi. Bunday jurnallarning asosiy xavfi shundaki, ular indeksatsiyani yoʻqotishi mumkin, muallif esa vaqt, mablagʻ va himoya uchun tayyorlangan nashrdan ayrilish xavfiga duch keladi.
Yirtqich nashrlarga tushib qolmaslik uchun takliflarga tanqidiy yondashing, jurnal mavzusini, nashrlar sonini va maqolalar sifatini tahlil qiling, ixtisoslashgan platformalardagi fikrlarni oʻqing hamda jurnal maqomini Scopus va OAK roʻyxati orqali tekshiring. Bu oddiy tavsiyalar obroʻyingizni saqlashga va nashrlaringiz ishonchli boʻlishiga yordam beradi.
